Over de 16 Toeren

In het radioprogramma Avro's Nachtdienst wil een beller graag weten wat het toerental 16 op oude platenspelers te betekenen heeft. Hij heeft namelijk nog nooit platen gezien die op 16 toeren moeten worden afgespeeld.

De eerste reactie op de vraag komt van de studio-technicus. Hij schreeuwt de presentatrice van het programma het woord “wasplaat” in haar oor. Wat hij daar precies mee bedoelt, wordt verder niet duidelijk.

Wasrollen zijn me wel bekend, dat zijn de Edisonrollen van rond 1900. Op zo'n ronddraaiende rol wordt de zich erop bevindende groef afgetast door een naald die bovenop de rol rust. En de naald geeft de trillingen dan door aan de hoorn die eraan vastzit, en daar komt dan de muziek of het gesproken woord versterkt uit.

Het kan zijn dat de technicus lakplaten bedoelt. Dat zijn metalen platen waarop een dun laagje lak zit. In die lak wordt een groef gesneden.
Maar lakplaten kunnen op elk gewenst toerental worden gesneden, ze hebben niet specifiek iets met 16 toeren te maken.

De eerste beller die in de uitzending reageert, komt met een omslachtig verhaal over een oude kennis die als militair in Indonesië was gelegerd, en die via een 16-toeren plaat aan zijn ouders kon vertellen hoe het weer daar was en of het goed met hem ging.
De beller benadrukt dat de platen wit van kleur zijn, zo groot als een langspeelplaat en gemaakt van gewoon vinyl.

De tweede beller meent een heel verhaal over alle toerentallen van 78 tot en met 16 en de kwaliteit die er mee verbonden zou zijn, te moeten afsteken.
Hij vertelt verder dat er ooit wel eens sprake geweest is van die lage snelheid, maar dat die op geen enkele platenspeler aanwezig is en dat er ook nooit platen gemaakt zijn voor die snelheid.

Een volgende beller weet ook weer een verhaal over een broer die “gesproken brieven” naar huis stuurde.
Daar heeft de eerste beller ook op gedoeld, maar de term “gesproken brief” komt niet ter sprake.
Zo'n gesproken brief moest altijd rechtstreeks worden ingesproken en het geluid werd dan meteen op een lakplaat gesneden. Het toerental kan 78, 45 of 33 zijn.

Deze beller weet echter zeker dat de platen het formaat hebben van een 45-toerenplaatje, maar dat ze moeten worden afgedraaid op 16 toeren. En volgens hem zijn de platen gemaakt van gewoon polyvinyl.

Een volgende beller meldt dat hij genoeg 16-toerenplaten ziet op rommelmarkten en dergelijke, maar hij weet ook niet precies wat er op staat. Hij beweert ze wel in zijn bezit te hebben doch ze niet meer te kunnen afspelen omdat hij alleen een CD-speler heeft.
Hij zegt ook nog dat 16-toerenplaten even groot zijn als een CD.

Dan komt er een grappenmaker via internet die de man zonder platenspeler aanraadt dan maar zijn CD-speler te gebruiken voor het afspelen van de 16-toerenplaatjes.

De volgende die in de uitzending komt over dit onderwerp, is een gepensioneerde technicus die vroeger bij een van de grootste platenfirma's van Nederland heeft gewerkt.
Hij gaat serieus in op de opmerking van de internetter, en stelt dat dat niet kan. Waarom niet? Omdat een CD-speler vanuit het midden van de plaat begint met aftasten, en een platenspeler vanaf de buitenrand. (!)

Na weer een uitweiding over de verschillende toerentallen in samenhang met de kwaliteit van de muziek, zegt de man dat er in het bedrijf waar hij werkte nooit 16-toerenplaten zijn gefabriceerd. Hij betwijfelt ook of ze wel bestaan.
Bovendien, zo meent hij, was er toen al gauw sprake van de CD en was er geen behoefte meer aan de lagere 16 toeren.

Platenspeler

Advertentie in 'Radio Electronica', oktober 1956


Presentatrice Astrid maakt nu aan twee onzekerheden een einde: platenspelers met 16 toeren bestaan (er staat er een in de studio) en 16-toeren platen bestaan ook. De technicus heeft ze deze week nog gedraaid.

Gelukkig komen er ook nog een paar bellers in de uitzending die verklaren wel degelijk 16-toeren platen te hebben gezien en dat ze hoofdzakelijk gesproken woord bevatten. Iemand heeft het over talencursussen.

Ik kan aan dit alles toevoegen dat platenspelers met vier snelheden, waaronder dus 16, jarenlang in zwang zijn geweest. Ze zijn in 1956 geïntroduceerd en tien jaar later nog altijd in productie.
Maar niet lang daarna, en voordat er sprake is van de CD wordt die snelheid niet meer toegepast. Op Hi-Fi spelers is hij dan al eerder verdwenen.

De platen die ik ooit heb gezien bevatten sprookjes voor kinderen, gesproken woord dus.
Voor kwaliteitsmuziek is deze snelheid niet geschikt, hoewel ik niet uitsluit dat er als proef toch ooit muziekplaten in omloop zijn geweest.

Helaas heb ik zelf geen enkele 16-toerenplaat, en dat is wel een lacune in mijn verzameling. Ik probeer van elk soort plaat er op zijn minst één in mijn bezit te hebben.
Als er iemand is die 16-toerenplaten heeft, en tegen redelijke vergoeding wil afstaan of ruilen, dan ontvang ik graag even een berichtje.

Tot slot nog even de exacte snelheden die er op platenspelers voorkomen: 78, 45, 331/3 (drie-en-dertig-een-derde) en 162/3 (zestien-twee-derde) omwentelingen per minuut.